Tư duy trần thế - VietNamNet

Người dân cần thiết đối thoại được thẳng thắn, trong sự tôn trọng,với đảng cầm quyền, vào thẳng các công việc thiết thực, với tinh thầntrần thế.

Hàng vạn năm trước đây, đời sống con người chưa khác với đời sốngloài vật bao nhiêu tre bi ho bệnh thần kinh. Cái tiêu biểu nhất có lẽ ở chỗ khác, ở khả năng phảntư về sự tồn tại của chính mình.

Có thể hình dung hoạt động tâm lý ban đầu ở giới động vật như sự lắpđặt thành công tấm gương phản chiếu giới tự nhiên vào trong não trạng. Ởgiai đoạn thứ hai tiếp theo là sự lắp đặt thành công tấm gương phảnchiếu chính cái hoạt động tâm lý này, tạm gọi là sự phản tư, bắt đầuphần nào ở động vật cao cấp, và phát triển mạnh mẽ ở con người.

Chính năng lực phản tư này dần dần làm con người tách được mình rakhỏi loài vật và giới tự nhiên xung quanh, rồi tự tách được mình ra khỏichính mình. Tuy nhiên sự tự giải đáp ở thuở ban đầu mang đầy tính tưởngtượng khắc khoải mông lung.

Sự tưởng tượng khắc khoải mông lung ấy tiến triển dần lên thành những tưởng tượng khắc khoải thần thánh.

Chúng ta là con của ông Trời, có sứ mệnh đặc biệt để thống trị dẫndắt muôn loài. Ta lấy hình ảnh của mọi sức mạnh lớn lao đem về để vẽ racho mình: mặt trời, mặt trăng, các vì sao, rồi gió bão, hồng thủy, rồihổ báo, voi, tê giác, rắn rết, chim ưng, cùng các tưởng tượng gán ghéptừ đó, như rồng như phượng. Nỗi sợ hãi cũng được thần thánh hóa nốt,thành ma lực, mặc khải, hóa kiếp, vân vân.

Mãi tới rất gần đây, vài trăm năm, hoặc có nơi mới chỉ vài chục nămtrở lại, con người mới có tạm đủ hiểu biết và lòng dũng cảm để dựng nênđược tấm gương phản chiếu ở tầng thứ ba để đối mặt với chính mình thêmmột lần nữa, và chấp nhận dần ra cái trần thế, để có được tư duy trầnthế.

Ảnh minh họa

---

Cuối những năm 80 thế kỉ trước, xã hội xứ ta rục rịch mở cửa, tôi có dịp được gặp một vài nhà nghiên cứu từ Âu Mỹ qua đất Việt.

Các cuộc hội thảo mở màn khi ấy thật nhiều hương vị, vì ngôn ngữ vàtư duy cách nhau xa và lạ. Có nhà nghiên cứu xứ ta hỏi một giáo sư triếthọc người Mỹ rằng "hệ tư tưởng của nước Mỹ là gì?", ông này ngớ ngườira. Hồi lâu ông ấy mới trấn tĩnh rằng "những xã hội như ở Mỹ thì có rấtnhiều tư tưởng, nhưng không có 'hệ tư tưởng'. Hệ tư tưởng chỉ tồn tạitrong những xã hội tập trung hóa hoàn toàn".

Trong một buổi đi bộ ngoài phố với một ông giáo sư người Mỹ khác, ôngnày hỏi tôi rằng các công dân ở đất Việt đã tương đối tự do bình thườngchưa?

Tôi mỉm cười bảo "nhìn chung thì họ cũng tương đối tự do bình thườngrồi, như ông đang thấy", không kém một nhà ngoại giao chuyên nghiệp.

Ông giáo sư vui vẻ: tôi ở khách sạn, chán quá. Tôi muốn về nhà ông ở,đi chơi, nói chuyện cho vui, trả tiền trọ, tiền ăn uống đàng hoàng, cóđược không ạ?

Tôi ngắm ông giáo sư, và bảo "ý ông hay thật! Tôi quên khuấy mất làtôi vẫn đang ở trong một xã hội tư duy thần thánh khi trả lời ông lúcnãy! Cái này, thì chưa được ông ạ!"

---

Điều rất may mắn mà chúng ta lại hay quên, là chúng ta đang sốngtrong thời bình đã vài chục năm nay. Ta phải biết ơn thời bình, và biếtquên đi thời chiến. Điều đó tất nhiên không có nghĩa là không lo xâydựng cho ra trò nền quốc phòng.

Thời bình đòi hỏi các nguyên lý sống riêng của nó.

Tục truyền ngày xưa vua Lê đã biết trao trả lại gươm thần cho RùaVàng, để chuyển sang học cách sống thời bình cùng với mọi người sau khiđã giành lại được độc lập vào năm 1427. Cứ tạm biết như thế. Điều quantrọng là tư duy của cộng đồng người Việt đã biết nghĩ đến được điều này,một khi câu chuyện đó được truyền kể, ít (hay lâu) sau lúc đó.

Nghĩa là phải biết dẹp bỏ ngôn ngữ, tư duy của thời chiến, để có thể dựng nên được cuộc sống thời bình.

Còn ngày hôm nay con người còn phải đòi hỏi cao hơn nữa: dẹp bỏ tư duy thần thánh.

---

Ở Pháp, bạn đi nghỉ vài tuần. Bạn có thể và nên làm một việc như sau:báo cho cảnh sát. Và mấy ông cảnh sát này sẽ thỉnh thoảng lượn ôtô đảoqua nhà bạn bất chợt vào ban ngày, hay vào ban đêm, để xem có tay du thủdu thực nào hý hoáy không.

Đấy là tư duy trần thế hôm nay của thời bình. Cảnh sát ăn lương từtiền thuế của người dân. Công việc phải làm của anh ta là gìn giữ trậttự xã hội. Anh ta phải có trách nhiệm, chủ động và sáng kiến thực thicông việc đó. Anh ta không phải là người có cái quyền thần thánh "thayTrời trị ai" cả. Vào một dịp khác tôi sẽ muốn nói kĩ hơn về lực lượng vũtrang thời nay, họ phải trở thành chuyên nghiệp, thực thi một nghềnghiệp đặc biệt, một nghề được đăng tuyển công khai trên thị trường laođộng, hợp đồng lao động khiến họ chấp nhận hiểm nguy, nhưng được nhiềuưu đãi về tiền lương, bảo hiểm, cùng hưu trí.

Một đảng thời bình, cũng như vậy. Đảng cầm quyền có những lý tưởngcủa riêng mình, nhưng đối với người dân của xã hội trần thế, thì đó chỉlà một chính đảng trần thế đang cầm quyền. Người dân cần thiết đối thoạiđược thẳng thắn, trong sự tôn trọng, với đảng cầm quyền, vào thẳng cáccông việc thiết thực, với tinh thần trần thế. Và bản thân đảng cầm quyềncũng phải tìm ra được ngôn ngữ, tư duy, cách giao tiếp, cách hành xửcông việc một cách trần thế với xã hội.

Ngôn ngữ là công cụ để nhận thức, và để giao lưu. Ngôn ngữ thời bìnhhôm nay phải được giải tỏa khỏi tính thần thánh, phải hướng đạt đến trầnthế.

Các định chế quyền chính hiện đại thực chất phải là các quy chế đạtđồng thuận về các sinh hoạt chung của xã hội, được hình thành nên thôngqua việc toàn xã hội đàm thảo, xây dựng các thể chế lập pháp, hành pháp,tư pháp, thông tin. Như thế khi người dân đối thoại với các định chếquyền chính, họ chỉ việc đối thoại đơn giản với chính bản thân mình,trần tục.

Cái định chế này được quen gọi theo một danh từ truyền thống nhuốmsắc màu thần thánh, là "quốc gia", hay "nhà nước". Nghĩa là đất nước nằmtrong tay một nhà, một dòng họ. Đó là một sự cản trở tinh thần rất lớn,nó không giải phóng con người ra khỏi được ý thức vua-quan-thần dânngàn xưa. Danh từ "thể chế" chẳng hạn thể hiện được tinh thần trần thế.Etat trong tiếng Pháp, State trong tiếng Anh cũng thể hiện được tinhthần trần thế này.

Ngày lễ độc lập trước đây chúng ta gọi là "Tết Độc lập", xác thực. ỞPháp gọi là "Tết Dân tộc", "Fête Nationale". Ở Mỹ gọi là "Ngày Độc Lập","Independence Day". Thế rồi cái thói quen thần thánh lại đưa nhiềungười gọi ngày này ở xứ ta thành ra là "ngày lập nước", "khai quốc"!Nước Việt hiển nhiên đã được thành lập từ hàng ngàn năm nay rồi, chứkhông phải chỉ từ mấy chục năm!

Xây dựng đời sống hôm nay, hãy rũ bỏ từng bước, rồi tất thảy những lối nghĩ, lối nói, lối làm việc, lối sống thần thánh.

Xây dựng lối nghĩ, lối nói, lối làm việc, lối sống trần thế. Để dần đạt được hạnh phúc trần thế./.

Hoàng Hồng Minh

Bài cùng tác giả: